धनगढी। बुधबार बिहान रसुवाको भोटेकोशी हुँदै आएको विनाशकारी बाढीको कारणबारे पहिलो २४ घण्टामा बनेका कतिपय अनुमान अब बदलिएका छन्।
सुरुमा यो बाढीलाई भारी वर्षा, हिमताल विस्फोट र भूकम्पपछि गएको हिमपहिरोसँग जोडेर विभिन्न अनुमान गरिएका थिए। तर बिहीबार बिहानसम्म उपलब्ध नेपाली तथा अन्तर्राष्ट्रिय प्राविधिक विवरणले घटनाको एउटा महत्वपूर्ण पक्ष भने झन् स्पष्ट बनाएको छ।
यो सामान्य मनसुनी वर्षाबाट आएको बाढी थिएन ।
अझ महत्वपूर्ण कुरा, बुधबार बिहान ८ बजेर ३७ मिनेट आसपास सुरुमा ४.४ म्याग्निच्युडको भूकम्प मानिएको कम्पन समेत भूकम्प नभई विशाल हिमनदी, हिउँ र चट्टानको द्रव्यमान खस्दा पैदा भएको संकेत हुनसक्ने निष्कर्षमा अमेरिकी भूगर्भ सर्वेक्षण संस्था, यूएसजीएस पुगेको छ।
यस सँगै बाढीको सम्भावित कारण–श्रृंखला अब फरक ढंगले देखिएको छ। विशाल हिम–चट्टानको द्रव्यमान खस्यो। त्यसले ल्हेन्दे नदी प्रणालीमा ठूलो परिमाणमा बरफ, ढुंगा, माटो र गेग्रान पुर्यायो। नदीको बहाव अवरुद्ध भयो। पछाडि पानी जम्मा भयो। प्राकृतिक अवरोध कमजोर भएपछि एकाएक भत्कियो। त्यसपछि पानी, हिउँ, ढुंगा र गेग्रानको विशाल भेल ल्हेन्देबाट भोटेकोशी, त्रिशूली हुँदै नारायणीसम्म आइपुग्यो। यही प्रक्रियाले बुधबारको विपद्को सबैभन्दा बलियो वैज्ञानिक व्याख्या दिइरहेको छ।
तर अनुसन्धान सकिएको छैन।
हिमताल पनि फुटेको थियो कि थिएन ? नदी थुनिएको वास्तविक स्थान नेपालतर्फ थियो कि तिब्बततर्फ ? प्राकृतिक बाँध कति समय टिकेको थियो र सबैभन्दा महत्वपूर्ण, यति ठूलो हिम–चट्टानको द्रव्यमान किन एकाएक खस्यो ?
यी प्रश्नको अन्तिम उत्तर आउन बाँकी छ।
वर्षा कारण होइन भन्नेमा नेपाल र चीन लगभग एउटै निष्कर्षमा
बाढीको कारण खोज्दा सबैभन्दा स्पष्ट प्रमाण वर्षासम्बन्धी छ।
जल तथा मौसम विज्ञान विभागका अनुसार बाढी आउनु अघिको २४ घण्टामा प्रभावित क्षेत्रमा ठूलो वर्षा भएको थिएन। केही स्थानमा मापन गरिएको वर्षा सात मिलिमिटर आसपास मात्रै थियो।
यति कम वर्षाले बुधबार देखिएको स्तरको आकस्मिक र अत्यन्त शक्तिशाली बाढी सिर्जना गर्न नसक्ने विभागको प्रारम्भिक निष्कर्ष छ।
नेपालको जल तथा मौसम विज्ञान विभाग र चीनको मौसम प्रशासनबीच भएको छलफलमा पनि प्रभावित उच्च हिमाली क्षेत्रमा ठूलो वर्षा नभएको तथ्य राखिएको थियो।
चिनियाँ पक्षले समेत तिब्बती भूभागमा यति ठूलो बाढी सिर्जना गर्ने स्तरको वर्षा नभएको जानकारी नेपाली पक्षलाई दिएको छ।
यसको अर्थ एउटा कुरा स्पष्ट हुन्छ, भोटेकोशीमा आएको बाढीलाई सामान्य मनसुनी बाढी भनेर बुझ्नु तथ्यसँग मेल खाँदैन।
सुरुमा ‘भूकम्प’, पछि खुल्यो अर्को कथा घटनाको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष बुधबार बिहान ८ बजेर ३७ मिनेट आसपास मापन भएको कम्पन हो।
सुरुमा यसलाई ४.४ म्याग्निच्युडको भूकम्प मानिएको थियो।
त्यसपछि भूकम्पले हिमपहिरो खसालेको र त्यसबाट बाढी आएको हुनसक्ने प्रारम्भिक धारणा सरकारी तहसम्म पुगेको थियो।
तर पछि यूएसजीएसले थप सिस्मिक डेटा, तरंगको प्रकृति र भू–उपग्रह तस्बिर अध्ययन गरेपछि त्यो निष्कर्ष परिवर्तन गर्यो। उसको पछिल्लो विश्लेषणअनुसार यो सामान्य भूगर्भीय भूकम्प थिएन।
विशाल हिमनदी, हिउँ र चट्टानको द्रव्यमान खस्दा उत्पन्न कम्पनलाई सुरुमा भूकम्प ठानिएको थियो।
पछिल्लो विश्लेषणमा उक्त घटनालाई करिब ५.२ म्याग्निच्युड बराबरको ठूलो भू–स्खलन वा हिम–चट्टान पतनबाट उत्पन्न सिस्मिक संकेतका रूपमा व्याख्या गरिएको छ।
यसको अर्थ अब सम्भावित घटनाक्रम उल्टिएको छ। भूकम्पले हिम–चट्टान खसालेको होइन, हिम–चट्टान खस्दा जमिन कम्पिएको देखिन्छ। यो बुधबारको बाढीबारे पहिलो २४ घण्टामा आएको सबैभन्दा महत्वपूर्ण वैज्ञानिक परिवर्तन हो।
हिम–चट्टान कहाँ खस्यो ?
राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरणले भू–उपग्रह तस्बिर अध्ययन गर्दै रसुवागढीबाट करिब २० किलोमिटर उत्तरपूर्वतर्फ ठूलो हिम–चट्टान पहिरो गएको प्रारम्भिक निष्कर्ष निकालेको थियो।
इन्टरनेसनल सेन्टर फर इन्टिग्रेटेड माउन्टेन डेभलपमेन्ट, इसिमोडका वैज्ञानिकहरूको प्रारम्भिक विश्लेषण पनि ठूलो परिमाणमा हिम–चट्टान र गेग्रान ल्हेन्दे नदी प्रणालीमा प्रवेश गरेकोतर्फ केन्द्रित छ तर घटनाको वास्तविक भौगोलिक स्थानबारे सार्वजनिक विवरण अझै एकरूप छैन।
नेपालको बाढी पूर्वानुमान सम्बन्धी प्राविधिक विवरणमा तिब्बततर्फ नदी थुनिएर बनेको ताल फुटेको उल्लेख छ। चीनको आपतकालीन व्यवस्थापन मन्त्रालयले भने आफ्नो आधिकारिक विवरणमा ‘नेपालतर्फ भएको मडस्लाइड’ का कारण जिलोङ अर्थात् केरुङ क्षेत्र प्रभावित भएको जनाएको छ।
नेपाली विपद् प्राधिकरणले घटना स्थललाई नेपाल–चीन सीमाक्षेत्र आसपास भनेको छ। यसैले अहिले कुनै एउटा पक्षको विवरणलाई अन्तिम निष्कर्ष मान्ने अवस्था छैन।
सही स्थान पहिचान गर्न घटना अघि र पछिको भू–उपग्रह तस्बिर, वास्तविक निर्देशाङ्क, भू–आकृतिक परिवर्तन र स्थलगत अध्ययन आवश्यक पर्छ।
ल्हेन्दे कसरी बन्यो विनाशको बाटो ?
अहिलेसम्मको प्राविधिक विश्लेषणअनुसार हिम–चट्टानको विशाल द्रव्यमान नदीमा खसेपछि बहाव अवरुद्ध भयो ।
अवरोधले प्राकृतिक बाँधको काम गर्यो । त्यसको पछाडि पानी जम्मा हुँदै गयो तर त्यो कुनै इन्जिनियरिङ संरचनाले बनाइएको बाँध थिएन। ढुंगा, माटो, बरफ र गेग्रानले बनेको अस्थायी प्राकृतिक अवरोध थियो।
पानीको दबाब बढ्दै जाँदा त्यो संरचना टिक्न सकेन। अवरोध भत्किँदा जम्मा भएको पानीसँगै बरफ, ढुंगा, बालुवा र माटो एकैपटक तीव्र गतिमा तल झर्यो।
यस्तो बहावलाई सामान्य नदीबाढीसँग तुलना गर्न मिल्दैन। यसमा पानी मात्रै हुँदैन। ठूलो आकारका ढुंगा, चट्टान, बरफ र अत्यधिक गेग्रान हुन्छ।
त्यसैले पुल, सडक, भवन र जलविद्युत् संरचनामा यसको विनाशकारी शक्ति असाधारण हुन्छ।
इसिमोडका प्रारम्भिक जलवैज्ञानिक अवलोकनअनुसार त्रिशूलीको सतह गल्छी आसपास करिब ३० मिनेट भित्र नौ मिटर र मलेखु क्षेत्रमा करिब सात मिटरसम्म बढेको थियो। यसले बाढी कति तीव्र गतिमा तल झरेको थियो भन्ने देखाउँछ।
चेतावनी प्रणालीले किन समय पाएन ?
बाढीको अर्को गम्भीर प्रश्न पूर्वचेतावनी प्रणालीसँग जोडिएको छ। उपलब्ध प्राविधिक विवरणअनुसार माथिल्लो रसुवाका स्वचालित जलमापन उपकरणले सामान्य अवस्थामा जस्तो बिस्तारै बढिरहेको नदीको संकेत दिन पाएनन्।
बाढी एकाएक ठूलो पल्सका रूपमा आयो। केही जलमापन केन्द्रबाट डेटा आउन बन्द भयो र पछि ती संरचना नै बाढीले बगाएको पुष्टि भयो।
त्यसपछि स्थानीय प्रशासन र तल्लो क्षेत्रका जलमापन केन्द्रबाट ठूलो बाढी आएको सूचना प्रवाह भयो। सूचना प्राप्त भएपछि नेपाल टेलिकम र एनसेलमार्फत रसुवा, नुवाकोट, धादिङ र चितवनतर्फ जोखिममा रहेका क्षेत्रमा ठूलो संख्यामा पूर्वसूचना एसएमएस पठाइएको सरकारी विवरण छ।
तर मुख्य प्रश्न यहीं उठ्छ।
बाढी उत्पन्न हुनुअघि माथिल्लो जलाधारबाट नेपालले पूर्वसूचना पाएको थियो कि थिएन?
अहिलेसम्म सार्वजनिक सरकारी अभिलेखमा पहिलो विनाशकारी बाढी नेपाल प्रवेश गर्नुअघि चीनबाट नेपाललाई दिइएको कुनै स्पष्ट ‘अपरेसनल अर्ली वार्निङ’ पुष्टि भएको छैन।
तर त्यसको अर्थ चीनले सूचना लुकाएको वा जानाजान जानकारी नदिएको भन्ने पनि होइन।
त्यस्तो निष्कर्षका लागि नेपाल र चीनबीच भएका सम्पूर्ण सरकारी सञ्चार अभिलेख सार्वजनिक वा परीक्षण हुन आवश्यक हुन्छ।
हिमताल फुटेको थियो कि थिएन ?
यो प्रश्न अझै खुला छ।
विशाल हिम–चट्टान पतन भएको प्रमाण बलियो हुँदै जानु र हिमताल विस्फोट हुनु एउटै कुरा होइन । अहिलेसम्मको प्रमाणले ठूलो हिम–चट्टान पतन र त्यसपछि नदी अवरोध भएको देखाउँछ।
तर कुनै पहिल्यै रहेको हिमताल वा हिमनदीमाथि बनेको तालको पानीसमेत यस घटनामा मिसिएको थियो कि थिएन भन्ने अन्तिम निष्कर्ष आएको छैन।
यसलाई गम्भीरतापूर्वक अध्ययन गर्नुपर्ने अर्को कारण पनि छ। यही ल्हेन्दे जलाधारमा सन् २०२५ जुलाईमा पनि विनाशकारी बाढी आएको थियो।
त्यसबेला जल तथा मौसम विज्ञान विभागले भू–उपग्रह तस्बिर अध्ययन गर्दा हिमनदीमाथि रहेको तालको क्षेत्रफल उल्लेख्य रूपमा घटेको पाएको थियो र त्यसलाई हिमताल विस्फोटसँग जोडेको थियो।
यसैले ल्हेन्दे अब साधारण सीमापार खोला मात्रै रहेन। यो लगातार दोस्रो वर्ष ठूलो हिमजन्य विपद् देखिएको संवेदनशील उच्च हिमाली जलाधार बनेको छ।
‘अर्को ठूलो बाढी आउँदैछ’ भन्ने हल्ला
बुधबार दिउँसो माथिल्लो क्षेत्रमा नदी अवरोधको अवस्था पूर्ण रूपमा स्पष्ट नभएपछि तल्लो तटीय क्षेत्रमा उच्च सतर्कता अपनाइएको थियो।
तर बिहीबार बिहान सामाजिक सञ्जालमा ‘अझ ठूलो बाढी आउँदैछ’ भन्ने सूचना फैलिन थालेपछि बाढी पूर्वानुमान महाशाखाले त्यसको खण्डन गरेको छ।
महाशाखाले तत्काल अर्को विशाल विनाशकारी बाढी आउने पुष्टि गरिएको आधार नभएको जनाएको छ। यसको अर्थ जोखिम शून्य भएको भने होइन।
वर्षा, कमजोर भूभाग, नदीकिनारमा थुप्रिएको गेग्रान र माथिल्लो क्षेत्रमा बाँकी अवरोधका कारण जोखिम निरन्तर मूल्यांकन गर्नुपर्ने अवस्था छ।
तर आधिकारिक पुष्टि बिना ‘अर्को ठूलो बाढी निश्चित आउँदैछ’ भन्ने सूचना फैलाउनु तथ्यपरक हुँदैन।
नेपालमा १६२ शव, ८२६ जना सम्पर्कविहीन
नेपाल प्रहरीले बिहीबार बिहान पाँच बजेसम्मको विवरणमा आठ जिल्लाबाट १६२ शव फेला परेको जनाएको छ। सबैभन्दा बढी चितवनमा ६४ शव फेला परेका छन्।
धादिङमा २७, नवलपरासी पूर्वमा २६, गोरखामा २०, नुवाकोटमा १२, तनहुँमा नौ, रसुवामा दुई र नवलपरासी पश्चिममा दुई शव फेला परेको प्रहरी विवरण छ।
केही शवको पहिचान हुन बाँकी छ।
रसुवाबाट सुरु भएको विपद्का शव नारायणी हुँदै नवलपरासीसम्म फेला पर्नुले बाढीको प्रभाव कति लामो दूरीसम्म पुगेको थियो भन्ने देखाउँछ।
नेपाल प्रहरीको बिहीबार बिहानको अर्को विवरणअनुसार ८२६ जना अझै सम्पर्कविहीन छन्। त्यसमा नेपाली सेनाका ४४, नेपाल प्रहरीका २८ र सशस्त्र प्रहरी बलका १३ जना छन्।
रसुवाका अन्य १६१ र नुवाकोटका एक जना पनि सम्पर्कविहीनको सूचीमा छन्। पर्यटक तथा यात्रुको संख्या ५७९ रहेको विवरण छ।
तर यहाँ एउटा महत्वपूर्ण सावधानी आवश्यक छ। सम्पर्कविहीन हुनु र बाढीमा बगेको पुष्टि हुनु एउटै कुरा होइन। सञ्चार, सडक र विद्युत् सम्पर्क विच्छेद हुँदा कतिपय मानिससँग सम्पर्क हुन नसकेको पनि हुनसक्छ।
त्यसैले सम्पर्कविहीन सबैलाई मृतक वा बाढीमा बगेका व्यक्ति भनेर लेख्नु गलत हुन्छ। उद्धार जारी, तथ्याङ्क भने फरक वर्गीकरणमा
खोज तथा उद्धारमा नेपाली सेना, नेपाल प्रहरी र सशस्त्र प्रहरीसहित हजारौँ सुरक्षाकर्मी परिचालित छन्। सडक तथा पुलहरू बगेपछि माथिल्लो रसुवाका धेरै ठाउँमा हेलिकोप्टर नै मुख्य उद्धार माध्यम बनेको छ।
विभिन्न सरकारी निकायले उद्धारसम्बन्धी अलग–अलग तथ्याङ्क सार्वजनिक गरेका छन्। ती तथ्याङ्कको समय, क्षेत्र र ‘उद्धार’को परिभाषा फरक भएकाले सबै अंक जोडेर नयाँ कुल संख्या बनाउनु उचित हुँदैन।
यस्तो अवस्थामा प्रत्येक तथ्याङ्कलाई स्रोत र समयसहित प्रस्तुत गर्नु नै पत्रकारिताका दृष्टिले सुरक्षित हुन्छ।
ऊर्जा क्षेत्रमा ठूलो असर
बाढीले भोटेकोशी–त्रिशूली करिडोरका जलविद्युत् आयोजना, प्रसारण संरचना र वितरण प्रणालीमा पनि ठूलो क्षति पुर्याएको छ।
नेपाल विद्युत् प्राधिकरणका अनुसार १२ उत्पादन केन्द्र प्रभावित हुँदा ४३१.१ मेगावाट विद्युत् राष्ट्रिय प्रणालीबाट बाहिरिएको छ।
यसको अर्थ ४३१.१ मेगावाट बराबरका सबै आयोजना पूर्ण रूपमा नष्ट भएका हुन् भन्ने होइन। केही आयोजना प्रत्यक्ष क्षतिग्रस्त भएका छन् भने केही प्रसारण संरचना अवरुद्ध भएका कारण प्रणालीबाट अलग भएका हुन्।
अर्कोतर्फ स्वतन्त्र ऊर्जा उत्पादकहरूको प्रारम्भिक विवरणमा सञ्चालनमा रहेका र निर्माणाधीन गरी करिब ७४८ मेगावाट क्षमताका आयोजना प्रभावित क्षेत्रमा परेको उल्लेख छ।
यी दुई अंक फरक अर्थका हुन्।
४३१.१ मेगावाट राष्ट्रिय ग्रिडबाट बाहिरिएको क्षमता हो।
७४८ मेगावाट प्रभावित सञ्चालन तथा निर्माणाधीन आयोजनाको समग्र क्षमता हो।
सरकारको प्रतिक्रिया
बाढीपछि सरकारले खोज, उद्धार, उपचार र राहतका लागि सुरक्षा निकाय र सम्बन्धित सरकारी संयन्त्र परिचालन गरेको छ।
घाइतेको निःशुल्क उपचार, अवरुद्ध सडक खोल्ने, विद्युत् तथा सञ्चार सेवा पुनःस्थापित गर्ने र प्रभावित क्षेत्रमा राहत पुर्याउने निर्णय गरिएको छ।
मन्त्रिपरिषद्ले प्रभावित स्थानीय तहलाई विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन ऐनअनुसार तीन महिनाका लागि विपद् संकटग्रस्त क्षेत्र घोषणा गर्ने निर्णय गरेको छ।
पुनर्निर्माणका लागि स्रोत व्यवस्थापन गर्ने र मृतकका परिवारलाई प्रचलित व्यवस्था अनुसार सहायता उपलब्ध गराउने सरकारी निर्णय छ।
चीनतर्फ पनि ठूलो मानवीय क्षति
विपद्को असर नेपालमा मात्र सीमित छैन। तिब्बत स्वायत्त क्षेत्रको जिलोङ अर्थात् केरुङ क्षेत्रमा पनि ठूलो मानवीय क्षति भएको छ।
चिनियाँ सरकारी समाचार संस्था सिन्ह्वाले बिहीबार बिहानसम्मको आधिकारिक विवरणमा तीन जनाको मृत्यु, ५५८ जना सम्पर्कविहीन र दुई जनाको जीवित उद्धार भएको जनाएको छ।
बुधबार रातिसम्म चीनले सम्पर्कविहीनको संख्या २६५ भनेको थियो। पछि सूची प्रमाणीकरण र विवरण संकलन हुँदै जाँदा यो संख्या ५५८ पुगेको हो। चीनले खोज तथा उद्धारका लागि विशेष टोली, प्राविधिक जनशक्ति र सैन्य स्रोतसमेत परिचालन गरेको छ।
चीन अझै भन्छ, ‘नेपालतर्फको मडस्लाइड’
घटनाको मूल स्थानबारे नेपाल र चीनको सार्वजनिक विवरणमा भने अझै प्रश्न बाँकी छ। चीनको आपतकालीन व्यवस्थापन मन्त्रालयले बिहीबारसम्म पनि जिलोङको विपद्लाई ‘नेपालतर्फ भएको मडस्लाइड’ को प्रभावका रूपमा वर्णन गरिरहेको छ।
नेपालतर्फका प्राविधिक संस्थाले भने हिम–चट्टान पतन र नदी अवरोधलाई नेपाल–चीन सीमाक्षेत्र तथा माथिल्लो ल्हेन्दे जलाधारसँग जोडिरहेका छन्।
वैज्ञानिक संस्थाहरूले प्रयोग गरिरहेका ‘हिम–चट्टान पतन’, ‘हिमनदी पतन’, ‘डेब्रिस फ्लो’ र ‘नदी अवरोध’ जस्ता शब्दको अर्थ चिनियाँ सरकारी विज्ञप्तिमा प्रयोग गरिएको सामान्य ‘मडस्लाइड’ शब्दभन्दा फरक र धेरै विशिष्ट छ।
त्यसैले चीनको आपतकालीन विवरणलाई नै अन्तिम भू–आकृतिक वैज्ञानिक निष्कर्ष मान्न मिल्दैन।
१४ महिनामा दोस्रो विपद्, अब प्रश्न पूर्वचेतावनी प्रणालीमाथि
यो घटनाले सबैभन्दा गम्भीर दीर्घकालीन प्रश्न नेपाल–चीन सीमापार विपद् पूर्वचेतावनी प्रणालीमाथि उठाएको छ।
सन् २०२५ मा पनि यही जलाधारमा ठूलो हिमजन्य बाढी आएको थियो। त्यसको १४ महिनापछि अर्को विनाशकारी घटना भयो।
तर बाढी नेपाल प्रवेश गर्नुअघि माथिल्लो जलाधारबाट स्वचालित रूपमा तत्काल चेतावनी दिने संयन्त्र सञ्चालनमा रहेको प्रमाण अहिलेसम्म देखिएको छैन।
घटनापछि नेपाल र चीनका मौसम निकायले जोखिम सम्बन्धी सूचना छिटो आदान प्रदान गर्ने सहमति गरेका छन्, तर यस्तो विपद्का लागि मौसमको सूचना मात्रै पर्याप्त हुँदैन।
हिमनदीको चाल, हिमतालको सतह, हिम–चट्टान अस्थिरता, नदी थुनिएको अवस्था र आकस्मिक पानी निकासलाई निगरानी गर्ने प्रविधि चाहिन्छ।
भू–उपग्रह निगरानी, सिस्मिक संकेत, माथिल्लो जलाधारका स्वचालित जलमापन यन्त्र र नेपाल-चीनबीच प्रत्यक्ष सरकारी चेतावनी प्रणाली एउटै संयन्त्रमा जोडिनुपर्ने आवश्यकता यो विपद्ले फेरि देखाएको छ।
के पुष्टि भयो, के अझै बाँकी छ ?
बिहीबार बिहानसम्म उपलब्ध प्रमाणले केही कुरा बलियोसँग स्थापित गरेका छन्।
बाढी स्थानीय भारी वर्षाबाट आएको होइन।
विशाल हिम-चट्टान तथा हिमनदीको द्रव्यमान खसेको बलियो सिस्मिक र भू–उपग्रह प्रमाण छ।
सुरुमा भूकम्प भनिएको कम्पनसमेत यूएसजीएसले ठूलो भू–स्खलन वा हिम–चट्टान पतनसँग जोडेको छ।
ल्हेन्दे नदी प्रणालीमा ठूलो परिमाणको बरफ, ढुंगा र गेग्रान प्रवेश गरेको र त्यसपछि शक्तिशाली बाढीको लहर बनेको प्रमाण बलियो छ।
तर केही प्रश्न अझै खुला छन्।
हिम-चट्टान किन खस्यो ?
नदी ठ्याक्कै कहाँ थुनियो ?
अस्थायी प्राकृतिक ताल मात्रै फुट्यो कि कुनै हिमतालको पानी समेत मिसिएको थियो ?
घटना हुनु अघि कुनै असामान्य संकेत देखिएको थियो कि थिएन ?
देखिएको भए त्यो सूचना नेपालसम्म किन आइपुगेन ?
र गत वर्षको विपद्पछि पनि ल्हेन्देजस्तो जोखिम युक्त सीमापार जलाधारका लागि संयुक्त स्वचालित पूर्वचेतावनी प्रणाली किन तयार हुन सकेन ?
यिनै प्रश्नको उत्तरले रसुवा बाढीको वास्तविक भित्री कथा पूरा गर्नेछ।
अहिलेसम्मको तथ्यपरक निष्कर्ष भने स्पष्ट छ:
यो सामान्य वर्षाजन्य बाढी थिएन। विशाल हिम–चट्टान तथा हिमनदीको द्रव्यमान खस्दा ल्हेन्दे नदी प्रणालीमा पानी, बरफ, ढुंगा र गेग्रानको असाधारण बहाव सिर्जना भएको बलियो वैज्ञानिक प्रमाण छ। सुरुमा ‘भूकम्प’ भनिएको कम्पनसमेत त्यही विशाल भू–स्खलनबाट उत्पन्न भएको नयाँ विश्लेषण आएको छ। तर हिमतालको सम्भावित भूमिका, नदी अवरोधको वास्तविक स्थान र हिम–चट्टान पतन सुरु हुनुको मूल कारण अझै वैज्ञानिक अनुसन्धानकै विषय हुन्।
You must be logged in to post a comment.