मानव सभ्यताको विकास केवल अधिकारको प्राप्तिबाट सम्भव भएको होइन, बरु कर्तव्यको निष्ठापूर्ण पालनबाट सम्भव भएको हो। संसारका विकसित राष्ट्रहरू, सफल समाजहरू र अनुकरणीय सभ्यताहरूको इतिहास हेर्दा एउटा साझा विशेषता स्पष्ट देखिन्छ—त्यहाँका नागरिकहरू आफ्नो अधिकारभन्दा पहिले आफ्नो कर्तव्यप्रति सचेत छन्।
जहाँ प्रत्येक व्यक्तिले आफ्नो जिम्मेवारीलाई इमानदारीपूर्वक निर्वाह गर्छ, त्यहाँ अनुशासन, नैतिकता, न्याय, विकास र समृद्धि स्वतः स्थापित हुन्छ। तर जहाँ सबैले आफ्नो कर्तव्य बिर्सेर केवल अधिकारको माग गर्छन् र आफ्ना कमजोरीहरू लुकाएर अरूलाई दोष दिन्छन्, त्यहाँ अव्यवस्था, असन्तोष, भ्रष्टाचार र नैतिक पतन बढ्दै जान्छ।
वर्तमान समाजमा एउटा गम्भीर प्रवृत्ति मौलाउँदै गएको छ—आफ्नो गल्ती स्वीकार नगर्ने र प्रत्येक असफलताको दोष अरूमाथि थोपर्ने। विद्यार्थीले पढाइमा कमजोरी भयो भने शिक्षकलाई दोष दिन्छ, शिक्षकले विद्यार्थी र अभिभावकलाई दोष दिन्छन्। अभिभावकले विद्यालयलाई दोष दिन्छन्, कर्मचारीले सरकारलाई, सरकारले कर्मचारीलाई, नागरिकले नेताहरूलाई र नेताहरूले जनतालाई दोष दिन्छन्। यसरी दोषारोपणको एउटा अन्तहीन शृङ्खला चलिरहन्छ। तर यस शृङ्खलामा सबैभन्दा कम देखिने कुरा हो—आत्मपरीक्षण।
वास्तविक परिवर्तन अरूलाई परिवर्तन गरेर होइन, आफूलाई परिवर्तन गरेर सुरु हुन्छ। समाज भनेको कुनै अमूर्त संरचना होइन; समाज हामी सबै व्यक्तिहरूको समष्टि हो। यदि प्रत्येक व्यक्तिले आफ्नो जिम्मेवारी इमानदारीका साथ पूरा गर्ने संकल्प गर्यो भने समाज परिवर्तन हुन धेरै समय लाग्दैन। एउटा इमानदार शिक्षकले सयौँ विद्यार्थीको भविष्य बदल्न सक्छ, एउटा जिम्मेवार चिकित्सकले हजारौँ जीवन बचाउन सक्छ, एउटा कर्तव्यनिष्ठ कर्मचारीले प्रशासनमा विश्वास जगाउन सक्छ, एउटा नैतिक व्यापारीले आर्थिक संस्कृतिलाई सुदृढ बनाउन सक्छ, र एउटा सचेत नागरिकले राष्ट्रलाई सही दिशातर्फ डोर्याउन सक्छ।
परिवार नै कर्तव्यबोधको पहिलो विद्यालय हो। बालबालिकाले पुस्तकभन्दा बढी आफ्ना अभिभावकको व्यवहारबाट सिक्छन्। यदि घरमै अनुशासन, श्रमको सम्मान, सत्यनिष्ठा, समयपालन र उत्तरदायित्वको संस्कार विकास गरियो भने भविष्यमा त्यही बालक असल नागरिक बन्नेछ। तर यदि घरमै अधिकारको भाषा मात्र सिकाइयो र कर्तव्यको शिक्षा दिइएन भने समाजमा स्वार्थ, असहिष्णुता र गैरजिम्मेवारी बढ्नु स्वाभाविक हुन्छ।
शिक्षाको वास्तविक उद्देश्य केवल रोजगारी प्राप्त गर्नु होइन, असल नागरिक निर्माण गर्नु पनि हो। प्रमाणपत्रले ज्ञानको प्रमाण दिन सक्छ, तर चरित्रको प्रमाण दिन सक्दैन। चरित्रको निर्माण कर्तव्यबोध, अनुशासन, नैतिकता, परिश्रम र सेवाभावबाट मात्र सम्भव हुन्छ। त्यसैले शिक्षा प्रणालीले ज्ञानसँगै जिम्मेवारीको संस्कार पनि विकास गर्नुपर्छ।
आज सामाजिक सञ्जालको प्रभावले आलोचना गर्ने प्रवृत्ति अत्यधिक बढेको छ। हरेक समस्यामा टिप्पणी गर्ने मानिस धेरै छन्, तर समाधानका लागि अघि बढ्ने मानिस कम छन्। आलोचना सजिलो हुन्छ, तर उत्तरदायित्व निर्वाह गर्न साहस चाहिन्छ। सकारात्मक सोच भनेको समस्या नदेख्नु होइन, समस्याको समाधानमा आफ्नो भूमिका खोज्नु हो। समाजमा फोहोर देखेर सरकारलाई दोष दिनुभन्दा पहिले आफूले फोहोर नगर्ने संस्कार विकास गर्नु नै साँचो नागरिकता हो।
धार्मिक दृष्टिले पनि कर्तव्यलाई सर्वोच्च स्थान दिइएको छ। श्रीमद्भगवद्गीतामा भगवान् श्रीकृष्णले अर्जुनलाई कर्मबाट विमुख नभई आफ्नो कर्तव्य पालन गर्न प्रेरित गर्नुभएको छ। निष्काम कर्म, सेवा, सत्य र उत्तरदायित्व नै धर्मको वास्तविक स्वरूप हो। पूजा, व्रत र अनुष्ठान मात्र धर्म होइन; आफ्नो दायित्वलाई इमानदारीपूर्वक पूरा गर्नु पनि धर्मकै उत्कृष्ट अभ्यास हो।
राष्ट्र निर्माण सरकारको मात्र दायित्व होइन। एउटा राष्ट्र त्यतिबेला बलियो बन्छ, जब उसका नागरिकहरू कर्तव्यनिष्ठ हुन्छन्। कर तिर्ने, कानुनको सम्मान गर्ने, सार्वजनिक सम्पत्तिको संरक्षण गर्ने, श्रमलाई सम्मान गर्ने, समयको मूल्य बुझ्ने, वातावरण जोगाउने र अरूको अधिकारको सम्मान गर्ने संस्कारले नै समृद्ध राष्ट्रको आधार तयार गर्छ।
हामी सबैले आज एउटा गम्भीर प्रश्न आफैँलाई सोध्न आवश्यक छ—के मैले आफ्नो कर्तव्य पूरा गरेको छु? यदि प्रत्येक व्यक्तिले यो प्रश्नको इमानदार उत्तर खोज्न थाल्यो भने समाजमा देखिएका धेरै समस्या स्वतः समाधान हुन सक्छन्। अरूलाई बदल्ने अपेक्षाभन्दा पहिले आफूलाई बदल्ने संकल्प नै परिवर्तनको पहिलो पाइला हो।
अन्ततः, कर्तव्यबोध नै व्यक्तित्वको गरिमा, समाजको नैतिक शक्ति र राष्ट्रको समृद्धिको आधार हो। अधिकारको खोजसँगै कर्तव्यको पालन गर्ने संस्कार विकसित गर्न सक्यौँ भने दोषारोपणको संस्कृति स्वतः समाप्त हुनेछ र उत्तरदायित्व, विश्वास, सहयोग तथा सकारात्मक सोचमा आधारित सभ्य समाजको निर्माण हुनेछ। वास्तवमा समुन्नत समाज कुनै चमत्कारबाट बन्दैन; त्यो प्रत्येक नागरिकले आफ्नो कर्तव्य इमानदारीपूर्वक पूरा गर्दा बिस्तारै निर्माण हुँदै जान्छ। त्यसैले आजको आवश्यकता अरूलाई दोष दिने होइन, आफ्ना दायित्वलाई आत्मसात् गर्दै उत्तरदायी नागरिकका रूपमा अघि बढ्ने हो। यही चेतना नै उज्ज्वल भविष्यको वास्तविक आधारशिला हो। – प्रकाशित शब्दः सह-प्राध्यापक डा. देवेन्द्र प्रसाद भट्टका हुन् ।
